تاریخچه علم رادیولوژی و کاربردهای این علم

فیزیکدان آلمانی برای اولین بار و به صورت کاملا اتفاقی حین تحقیق متوجه نوعی پرتو در لامپ کاتدی می شود که آن را پرتوی مجهول یا ایکس (X) می نامد. او با استفاده از این پرتو توانست تصویر اجزای درونی دست همسر خود را بدون تشریح بدن مشاهده و چاپ کند در ادامه تصاویر و جزویات بیشتر تاریخچه علم رادیولوژی و کاربردهای این علم  را در سایت دانستن خواهید دی با ما همراه باشید.

به گزارش سایت دانستن: ایـن کشف به قدری اهـــمــیت دارد که تصور علم پزشکی بدون تصویربرداری با اشعه ایـــکـس غیــرمـــمـکـــن به نظـــر می رســد. از آن پس تاکـــنون، علــم رادیولوژی دســـتخوش پیشرفــت های قابـــل توجهــی شده و با معــرفــی انواع ابــزارهــا از جملـــه دســتـگــاه های سی تی اسـکـــن، ماموگرافــی، سونوگرافـــی، ام آر آی و… جان میـلـیون ها انسـان را نجات داده اســت.

سراغ دکتـــر حسـیـــن قناعتـی، پروفسور رادیولوژی دانشـــگـــاه علوم پزشکـی تهــران، ریــیـس مرکز تصویربــرداری پزشکی بیمارســـتــان امـام خمینــی (ره) و ریـــیس مرکـــز تحقیـقـــات رادیولوژی نوین و تهـاجــمــی رفتــیم تا نظرشـان را در مورد اهـــمیــت ایــن علم و کاربردهای آن جویا شویم.

لطفـــا در مورد تاریـــخچه علم رادیولوژی و کاربـــردهای آن توضیح دهــیـــد.

اشعـه ایـکـس پس از کشف در سال ۱۸۵۹ میـلادی توسط ویلهــلـــم رونتـگـن، بلــافــاصــله در خدمـــت تصویربرداری قرار گرفت. رونتگـــن، فیزیـکدان آلمــانــی برای اولیــن بار با اســتفاده از اشـعـه ایـکــس تصویری از دست همســـر خود تهیه کرد که دنــیای بزرگــی را پیـش روی بشـــر گشود. با استـفـاده از این روش تصویربرداری انــســـان توانـــست بدون نیـــاز به تشریــح داخلـــی بدن؛ ضایــعات اسـتـخوانــی، ضایـعات نسج نرم و سایــر بافـــت های داخل بدن را مشاهــده کند.

بعد از آن به تدریـــج پیــشــرفت های بیــشتری در ایــن زمـیــنـــه حاصل شد و محـقـقـان موفق شدنـــد با اســتفــاده از مواد حاجــب در زمـــان تصویربرداری و جذب آن توسط اشـعـه ایـکس، دقت درون‌بـینـــی مجــازی بدن انــسان را بالــا ببـــرنــد و دستگاه گوارش عروق، ترشـــحات کلـــیـه و… را مشاهده کنـــنـــد.

علــم رادیولوژی پس از کشـــف اشعه ایــکس چه پیـشرفت هایــی داشـــتــه است؟

پیشـــرفت بعدی، معــرفی دستــگــاه سونوگرافـــی بود. ایــن دسـتـــگـاه در اصـــل برای ردیـــابی زیــردریـایــی دشــمن استفاده می شد، امــا بعدها مشخص شد می توانـــد با ارسال امواج صوتی و آنالـــیز بازیـافــت آن از بافـــت ها، خصوصیـــات بافـــتـــی و بیـمـاری های بدن را نشـان دهد. سونوگرافــی نســبت به اشـعه ایــکس خطر بسـیــار کمتــری دارد. بعد از سونوگرافی، دسـتـــگـــاه ها و روش های مدرن تر معرفـــی شدنـد. یکــی از این روش ها سی تی اســکـــن است که با استفــاده از رایـانــه و چرخـــش تیوپ اشعــه ایـــکــس به دور بدن انـسان می توانـد تصــاویر مقـــطـعـی از بدن تهـــیه کنـــد.

سی تی اســکـن در تشخیـــص و درمــان بیـــماری ها چه کاربردهـایــی دارد؟

سی تی اســکن قادر اســـت تصویر را برش بزند، درست مانـــنـد برش های نازک و مرحــلـه به مرحلــه روی یک میوه، این دستـگاه می تواند با تصویربــرداری مقــطـعـــی از بافــت های بدن، مشـکـلـــات احتمــالـــی آنها را با چند برابر دقـــت نسبـت به روش های پیـشـــیــن مشخص کنـد. برای مثال اگــر مغـــز ضربـــه خورده باشد، سی تی اســـکـن می توانـــد بلــافـاصـــله مشـخــص کنـد آیـــا بیـمـــار دچــار خونریــزی مغـزی شده یا نه؟ علــاوه بر ایـــن، با اســتـفـاده از سی تی اسـکـــن می توان عروق قلب را در بســیاری از موارد بدون نیـاز به آنـــژیوگرافی تشـــخـــیـــصی مورد بررسی قرار داد. ایـن روش که تحت عنوان سی تی آنـژیوگرافـی شناختــه می شود، دقــت بالایی در تشـخیص گرفتگـــی عروق کرونر و تعـیین برنــامه درمانـی برای آن دارد.

یکــی دیـگـــر از روش های درمــانــی مدرن با استفـاده از سی تی اسکن، درمــان فوری سکـتـــه های مغزی است که در بیمارســـتان امـــام خمـیـنـی (ره) تهــران نیــز انجام می شود. اگر بیـمــار سکته مغـزی قبل از ۱۲ ساعــت و حداکـثر تا ۲۴ ساعـت به ایــن مرکـــز ارجاع داده شود، می توان با هدایــت سی تی اسکــن از رگ های مغـز و آنـــژیوگرافی همـــزمان، لخـــته را از سر او خارج کرد.
این روش ها که تحـــت عنوان رادیولوژی تهاجـمـــی شناختـــه می شوند، خدمـــت بزرگـی به حفــظ سلامــت بشـر کرده انـد.

از دیگـر کاربــردهـای رادیولوژی تهـــاجـمی می توان به درمـان فیـبــروم های رحــم بدون جراحـــی، تشـــخــیص انـــســـداد عروق پا و جلوگیـری از قطع پا در افراد دیابتـی و درمــان سرطــان ها با استفاده ترکیـــبی از ابـزارهـــای مخـــتـلـــف رادیولوژی مثل سونوگرافـــی، سی تی اســـکـن و آنــژیوگرافـــی اشـاره کرد. علـاوه بر اینهــا، رادیولوژی تهاجـــمـی می تواند با تزریــق داخـل شریانی داروی ضدسرطان درون تومور، بســیار موثرتـر از شیمی درمانی معـــمولی سرطـــان را از بین ببـرد. الــبته موارد اســـتـــفاده از این روش بایــد توسط متـــخـصصـان سرطان مشــخص شود.

دســـتــگاه ام آر آی چه تفاوت هایی با دیــگر دسـتــگــاه های تصویربـرداری دارد؟

از دستـاوردهای مهــم بعــد از معـــرفـــی سی تی اســکـن می توان به ام آر آی (تصویربرداری به روش تشـدیـــد مغـــناطیســی) اشـــاره کرد. ایـــن روش با کمــک آهـنــربــا و مغنـــاطــیـــسی کردن بدن انـــسان، فرکانس های خاصــی در بدن ایـــجـــاد می کنـد که با تابـــانـدن و انــعکـــاس امواج رادیویی هم فرکـــانـس با آنهــا می توان تصاویر بسیـــار دقــیـــقی از بدن تهـیه کرد. ام آر آی افق آیـــنـــده پزشــکی اسـت. ایــن دسـتــگاه تنهــا یک تصویر را نشان نمی دهــد، بلــکه می توانـــد ارگــان های مخـتـــلـف را حیــن فعـالیـــت های بیولوژیکــی به دقت مورد بررسـی قرار دهـــد، حتـی می تواند با بررســی عمـلکـــرد مغز به دروغ سنــجــی کمک کنـد. به همـین دلیـــل در بســـیــاری از دسـتگــاه های قضـایـی مدرن جهان برای بازجویی از متــهـــمان از آن اســتــفاده می شود.

این روش افق های بســیـــار وسیـعـــی در تحــقــیـقات عمـلــکرد مغز تحـــت عنوان «نقشـــه برداری از مغــز» (brain mapping) به وجود آورده که در ایــران نیز بیـمارســتان امام خمـیـنـی (ره) برای اولین بار از آن اســتــفــاده کرده اســـت. برای مثال با کمـــک ام آر آی می توان محل دقـــیق تومورهـــای مغز را تشــخـیـص داد و با سنـجش محـدوده اطـــراف آن مشـــخـص کرد آیـا فرد با جراحـــی دچــار عوارضـــی ماننـــد فلجـــی خواهد شد یا نه.

در کدام یک از دسـتــگاه های تصویربرداری از اشعـه ایـکس استـــفاده می شود؟

در دستــگـــاه هایی مثل ماموگرافـــی و سی تی اسکن از اشعـه یونیــزان (اشعه ایــکس) و در دســـتـگـاه هایـــی مثـــل سوگرافـــی و ام آر آی از اشعــه غیـــر یونیـزان استـــفـاده می شود.

اســـتفاده از دســـتــگـــاه های رادیولوژی با چه خطـراتـی همراه اسـت؟

اسـتـفـاده مکــرر و بی مورد از دســتگاه های رادیولوژی می توانــد در بعضـی موارد برای سلـامت انــسان خطــرنـــاک باشد. برای مثال خانــم های بارداری که مکـــرر سونوگرافی انـجــام می دهند سلـــامـت جنین خود را به خطـر می اندازنـد، امـا برای افـراد بالغ تا به حال خطر واضـــحــی در رابطه با سونوگرافی ذکر نشـده است.

برای بررســی خطرات احـــتــمالـی ام آر آی نیز تحــقــیـقاتی با درجــات بالـایـــی از امواج روی موش ها انـــجـــام شده که حاکـــی از تغیــیـــرات جســـمـی در این موجودات بوده، امــا هنوز در مورد آثار طولانـــی مدت ام آر آی بر بدن انـســـان اطلـــاعـاتــی به دســـت نیامــده اسـت. درواقـع، می توان گفت هیچ نوع انرژی ای وجود ندارد که کامـلــا بر بدن بی تاثیـر باشـــد. اگرچه خطرات احتمــالـی ام آر آی از خطرات اشـــعه ایـکس به طور حتـــم کمتـــر است، امـا استــفـــاده بهـــینـه از تمــام روش های رادیولوژی توصیه می شود.

ایـران از لحــاظ روش های رادیولوژی نســـبـت به کشورهـــای پیـشـرفــتـــه از چه جایـگاهـــی برخوردار است؟

ایران در زمـینــه رادیولوژی موفقـیت های بســیــاری داشته اســـت. برای مثـال در زمـیـنــه سرطـــان چشم (رتــیـــنوبلــاسـتوم) در بیمـارســـتـان فارابی توانــســـتـه ایم با روش های داخــل عروقی، ۷۰ درصد از بیــمــاران را از تخلیــه چشــم نجــات دهـــیم. برای این موفقـیــت نیز در کنگره جهـــانـــی RSNA (Radiological Society of North America) نائل به دریافت جایـزه ارزشـــمـــنــد «Cum Laude» شده ایــم. ایـــن کنـــگره از لحاظ تعــداد شرکـــت کننــدگـــان، به عنوان بزرگ ترین رویداد علـــمــی پزشـــکـــی در جهــان شناختـه شده است.

آیـــنده رادیولوژی را در ایران و هم جهان چگونه می بیـــنـــیــد؟

پیشـرفت ها در زمیـنه رادیولوژی همـچنـان ادامــه دارد و آیـنــده تصویربرداری پزشـــکی بسـیار وسیع است. به جرات می توان گفت هیـچ رشــتــه ای در چند دهـــه اخیر به انــدازه رشته رادیولوژی سرعت رشــد نداشتـــه اســـت. ایــن پیـشرفـت ها باعث شده رشته رادیولوژی در ۱۵ سال اخــیـــر انـتخاب بسیــاری از نفــرات اول آزمون دســتــیاری پزشـکی باشــد.

تنـهـــا نکــتــه حائز اهـــمـیت در کشور، عدم برخورداری از یک برنامه ریـــزی درسـت برای اســـتـــفـــاده از ابـزارهای رادیولوژی و امـکانات موجود است. خیــلی اوقات این ابـزارهـــا در موارد غیرضـروری مورد اســـتفاده قرار می گیرنـد. ایـن موضوع نه تنــهـــا برای سلـامـت مضــر اسـت، بلـــکه هزیـــنــه زیادی بر سیسـتــم اقتـصادی کشور وارد می کنــد. تصویربرداری رادیولوژی روشی گران قیـــمـت اســت. به همــین دلــیـــل دولت ها برای مردم در ایــن زمیــنه یارانـــه در نظـر می گیـرند. حال اگـر ابـــزارهــای رادیولوژی در موارد غیــرضــروری به کار روند، ایـــن یارانـــه هدر می رود. بنابـرایـــن در این زمـــیـــنـــه نیــاز به یک سیــاســـت گذاری درســـت و همچــنـــیـن برنـــامـــه های آموزشــی برای افـزایـش آگاهی مردم وجود دارد.

حرف آخـــر؟

در پایان لازم اسـت به سیســـتـم پکـــس (pacs) و نقــش فناوری اطلـــاعـات (IT) در رادیولوژی اشـاره کرد. با استـــفـاده از این سیــستـــم می توان تصــاویر رادیولوژی را ذخـیره کرد و در فضای مجــازی به اشـــتراک گذاشت. به ایــن ترتیب پزشکـان می تواننـد تصـــاویر را از هر ناحــیه از جهان روی رایانه یا گوشی تلـفـن همــراه خود دریافــت و مشاهده کنند. از این طریـق، دانــشــگاه ها نیـز به یکـدیگر نزدیک تر می شوند و می توانـــند تحـقــیقــات خود را با هم در میــان بگذارند. برای مثـــال یک استـاد در تهـران می توانـــد به طور همــزمان موارد تدریـــس خود را در دانـــشگاه های شهــرستـــان ها نیــز به نمـایــش بگذارد. در ایـــران نیــز این سیســـتــم در حال تکــمیل شدن اسـت و قرار اســت در آیــنده نزدیـک برای اولین بار در بیمارستان امـــام خمـــیــنی (ره) به کار گرفتـــه شود.

تاریخچه علم رادیولوژی و کاربردهای این علم

نظرات کاربران (0)

دیدگاه ها بسته شده اند.