جاذبه توریستی استان یزد میدان امیرچخماق

میدان امیرچخماق یکی از جاذبه هایی توریستی در یزد محسوب می شود یزد یکی از تاریخی ترین شهرهای ایران است توریست های بسیاری وارد این شهر می شوند تا از جاذبه های زیبا و تاریخی این شهر استفاده نمایند در ادامه تصاویر و جزئیات بیشتر جاذبه توریستی استان یزد میدان امیرچخماق را در مجله خبری دانستن خواهید دید با ما همراه باشید.

به گزارش مجله خبری دانستن : با قدم گذاشتن به راس کشور‌ایران , جلوه های کویری این کشور یکی بعد از دیگری نمایان می گردند و شهرها با جاذبه هایی تماشایی به استقبالمان میایند . یزد شهری است که هر لحظه با جالب هایش غافلگیرتان می نماید و مزه متفاوتی از مسافرت را به شما می چشاند . همقدم با خیابان هایش که گردید , منزل های خشتی و بادگیرها یکی بعد از دیگری جلوه گر می گردند و شما‌را با خویش به زمان های دورتر می‌برند ; وقتی که هنوز ساختمان ها , افق را نشکافته بودند و رنگ دودی هیچ جایی در معاش ها نداشت .

در راس این شهر می دانی تاریخی و اساسی جای‌دارد که گروه ای از ساختمان ها را در خویش جای داده و تحت عنوان یکی‌از جذاب ترین بخش های یزد , طرف داران را از راه و روش های به دور و در حدود به جهت خویش می کشاند . ساکنان و مهمانان این شهر در‌این عرصه گرد نیز می‌آیند تا غرق در زیبایی های آن شوند و در کنار رقص فواره ها , جزء مورخ این میهن سابق را به نظاره بنشینند .

عرصه امیر چخماق محدوده وسیعی را به خویش اختصاص داده و اثر ها زیر را در خویش دارااست :

مسجد امیرچخماق , دیرین ترین بنای میدام

مسجد امیر چخماق که به اسم مسجد جامع جدید و یا این که مسجد دهوک هم شناخته میگردد , کهن ترین بنای این عرصه است و از لحاظ زیبایی , وسعت , اهمیت و اعتبار دربین مساجد شهر یزد , پس از مسجد جامع و در جایگاه ی دوم قراردارد . این مسجد تا عصر محمدشاه قاجار , یه خرده دورتر از بافت شهری بوده البته به مرور زمان وارد بافت شهری می گردد .

مسجد امیرچخماق در ضلع جنوبی عرصه واقع شده و ساخت آن در سال ۸۴۱ هجری قمری به پایان رسیده است . در کریاس ( ساختمان جلوی درب محل ورود ) آن که رو به عرصه گشوده می گردد , سنگی به دیده می‌خورد که بر آن نوشته وقفنامه‌ای به خط نسخه ها نقر شده‌ است . یک محل ورود مسجد از کوچه همسایه و روش دیگر ورود به آن از صحن ( ایوان ) بقاع ستی فاطمه است و بدین ترتیب صحن مشترکی بین حرم و مسجد موجود هست . محل ورود کوچه دارنده یک هشتی با پوشش آجری است و کتیبه ای از کاشی معرق در پاکار ( ۱ ) سقف آن , عرض‌اندام می نماید . در راز در شرقی مسجد هم کتیبه‌هایی از کاشی معرق موجود هست که عباراتی با خط ثلث محمد الحکیم بر آن دیده میشود .

پوشش سقف این سازه از طاق و تویزه ( ۲ ) هست و بادگیر آن در ضلع جنوب غربی آن واقع شده و مشرف بر کوچه است . در طرف راهروی شمالی که در میان درب کریاس و صحن قراردارد , شبکه‌هایی دقیق از کاشی های معرق مشاهده میشود که در پنجره‌ها نصب گردیده اند . بر فراز این مسجد , گنبدی خمیده و ترک دار جای‌دارد که با کاشی سبز پوشیده شده و پیرامون آن هم کتیبه ای از یکی سوره های قرآن کریم ومهربان به خط کوفی به دیده میخورد . بدور تا به دور مرحله فرنگی گنبد و بر کمربند آن با عبارت «السلطان ظل الله…» زینت یافته که به خط کوفی بنایی تکرار شده‌است .

جزو سردر تراس , مزین به کاشیکاری معرق است که کتیبه هایی در آنان از سوی راست و چپ به دیده می‌خورد و جرزهای آن آجری رنگ میباشند . اطراف حیاط بلند , شبستان با نقوشِ اسلیمیِ ترکیب که با کاشی سبز و قهوه ای بر روی موضوع طوطیا ای پیاده سازی گردیده اند , زینت یافته و در ذیل آن ها عبارت القدر لله الله اکبر مشهود است .
محراب صحن حساس , از کاشی معرق هست و از ساختمانی مقرنس کاری شده تشکیل یافته که در اواسط مقرنس کاری یک گل مربع به مقدار ۵۴ در ۹۵ سانتیمتر موجود هست و در سمت چپ آن , یک سنگ مرمر به مقدار ۲۸ در ۳۰ سانتیمتر خود نمایی می نماید .

گرم منزل یا این که جماعت خانه‌ی این مسجد دارنده دو در چوبی است که بر دو لنگه‌ی آن , عبارت‌های لااله الا الله , محمد رسول‌الله و علی ولی‌الله به خط نسخه ها و دربین دو كتیبه , به طور کنده کاری , نقش بسته است . مأذنه ( ۳ ) مسجد امیرچخماق , مستطیل صورت و آجری میباشد و مشرف بر محل ورود ضلع شرقی مسجدساخته شده‌است .

این مسجد دارنده دو شبستان زمستانی و تابستانی هست . در نصیب تابستانی آن و برفراز محراب بادگیر مضاعف زیبایی جای‌دارد و نکته ی دیدنی اعتنا در رابطه شبستان زمستانی این است که در دو سوی دالان محل ورود واقع شده و فروغ آن با سنگ مرمر تامین میشود .

بازار حاجی قنبر

یزد نیز مثل تمامی ی شهرهای کشور‌ایران دارنده بازاری است که پایه اقتصادی شهر را تشکیل می‌دهد . این بازار در دوران پهلوی به واسطه احداث خیابان پاد شاه یا این که به عبارتی خیابان قیام مدرن به دو نصیب تقسیم شد و بعضا فضاهای دارای اهمیت آن , مثل بازار ارسی دوزها , بازار محمد علی خان و بازار پنجعلی به بدون چاره تخریب شوید .

امروزه , نصفه شمالی بازار دارنده رونق اقتصادی دوچندان بالایی میباشد و بازار فروش پارچه و شیرینی های یزدی , طلا و جواهرات و فرش در آن داغ است . کهن ترین بخش بازار یزد , بازار حاجی قنبر اسم دارااست که یادگاری از قرن نهم هجری و جزئی از تیم فرهنگی –تاریخی امیر چخماق است و بعضا کارگاه های فعال در آن عبارتند از :

شکارگاه مازاری ( محل ساییدن برگ حنا , رنگ ارگانیک )

کارگاه حلوایی ( محل تبدیل کنجد به حلوا ارده )

کارگاه رنگرزی ( محل رنگ کردن الیاف نخی وپشمی )

این بازار در شرق عرصه امیرچخماق جای دارد و از بناهای درست شده بوسیله نظام‌الدین حاجی قنبر جهانشاهی است . او که به فرمان جهانشاه قره قریونلو به حکومت یزد رسید , اثر ها متعددی را در یزد سازه کرد که یکی آن ها عمارت بازارچه ای برای خرید و فروش صنعت های دستی بود و امروزه به اسم بازار حاجی قنبر شناخته میشود .

در قرن سیزدهم هجری بر رمز درین بازار توکل ای قشنگ و بلند به شیوه دیگر توکل ها و حسینیه های یزد ساخته شد که یکی‌از معرفه های شهر یزد است .

بعد ها در قرن سیزدهم هجری , بر راز در‌این بازار بنای خوشگل و بلندی , مشابه به حسینیه ها و تکایای یزد ساخته شد . این بنای عظیم که بیشتر تزیینات آن از کاشی معقلی ( ۱ ) است , یک کدام از معرف‌های شهر یزد است ; به نحوی که وقتی که اسم امیرچخماق آورده می‌شود تصویر این سازه در ذهن صورت می‌گیرد در حالی که آفریننده ی آن فرد دیگری است .

به غیر از این بازار , بازای های دیگری هم در یزد فعال میباشند که عبارتند از : بازار زرگری , بازار پنجه علی , بازار خان , بازار قیصریه , بازار علاقبندی , بازار محمد علی خان , بازار صدری ( شاهزاده فاضل ) , بازار کاشیگری , بازار چیت سازی , بازار ملا اسمعیل , بازار افشار , بازار حاجی قنبر , بازار جعفر خان , بازار دروازه مهریز , بازار مسگری وبازار نخود بریزی .

توکل امیرچخماق

توکل به جایی اطلاق می گردد که غرفه های متعددی داراست و در هنگام سوگواری و انجام مراسم نخل برداری حاکم در نصیب پادشاه نشین و بانوان در دیگر غرفه ها مراسم را تماشا می نمایند . همانطور که اشاره کردیم , در قرن سیزدهم هجری بر راز در بازار این عرصه , دومناره بلند به سبک تکایای یزد سازه شوید و گفتیم که در اثر تغییرات زمان پهلوی , جزو جداره حیاتی توکل امیر چخماق باقی ماند که امروزه تحت عنوان صرفا جداره اصیل مانده درین عرصه شناخته میشود .

این جداره شامل مجموعه ای سه طبقه از غرفه‌­هایی است که با مصالح آجری ساخته شده و به صورت پلکانی بر روی یکدیگر قرار گرفته ­اند. این غرفه­‌ها به صورت طاق نما در ۸ ردیف عمودیِ دو طبقه و دو ردیف عمودیِ سه طبقه تشکیل شده که به صورت قرینه در دو سو قرار گرفته اند و غرفه های اصلی در یک ردیف عمودی سه طبقه و مرتفع در وسط غرفه های دیگر دیده می شوند.

بخش میانی بنا نسبت به سایر طاق نماها، ارتفاع بیشتری دارد و همچنین دارای تزیینات مفصل کاشی‌ کاری می باشد به همین دلیل و به احتمال زیاد این قسمت، مکانی برای برزگان شهر بوده تا به عنوان بالاترین مقا‌م‌ های دولتی در مرکز تکیه مستقر شوند و به تماشای مراسم تعزیه مشغول گردند که در محوطه میانی (میدان) اجرا می شد. در هنگام سوگواری و نخل برداری، حاکم در غرفه میانی یا شاه‌ نشین قرار می گرفت و بانوان در دیگر غرفه‌ها به تماشای مراسم می‌پرداختند.

مناره‌­های تکیه بر بالای غرفه­‌های میانی قرار دارند و در یک بر تکیه مستقر شده و هیبت خاصی به آن بخشیده اند. در آن زمان بر فراز این مناره ها موذنین، بانگ اذان سر می دادند تا مردم شهر را از وقت نماز باخبر سازند. از پشت ساختمان برای ورود به مناره ها راهی تعبیه شده تا بازدیدکنندگان خودشان را به بالا برسانند و از آنجا بافت تاریخی یزد را به طور کامل مشاهده کنند.

ورودی بازار حاجی قنبر در غرقه میانی این بنا واقع است و راسته بازار در پشت آن قرار دارد. ورود به آب انبار نیز از طریق یکی از غرفه‌های ضلع غربی تکیه امکان پذیر است و مسجد هم در کنار این بنا دیده می شود.

کتیبه کار گذاشته شده در غرفه شاه نشین تاریخ ۱۲۹۶ هجری قمری (۱۲۵۸ هجری شمسی) را نشان می دهد و نشان از عمر بیش از ۱۳۰ ساله ی این بنا دارند. برخی از گذشته تا به امروز همواره بر این اعتقاد بوده اند که نمی توان این تکیه را بنایی تاریخی و باستانی به شمار آورد و البته پاسخ هایی نیز دریافت کرده اند که مهم ترین نمونه ی آنها صحبت های عباس رییس زاده، رییس اداره آموزش و باستان شناسی در سال ۱۳۴۲، است که در پاسخ به پافشاری برخی مردم بر ویران کردن این بنا، چنین نوشته است:

گروهی معتقد اند که مناره‌ های امیر چخماق جنبه تاریخی ندارد و آن را مناره‌ های بی خاصیت می‌ نامند و می‌ گویند چون بیش از هشتاد سال (در آن زمان) از عمرش نمی‌گذرد، جنبه تاریخی ندارد. اما این اشخاص متوجه نمی‌ باشند که باستان شناسی هم وجود این مناره‌ ها را باستانی نمی‌ داند.

باستان شناسی قسمت مرکزی صفه‌ ها را به شهادت بقایای کاشی‌ های موجود در بدنه‌ های غرفه‌ های بالای سر بازار که همزمان با مسجد امیر چخماق و مربوط به قرن نهم هجری است و در حدود یک قرن از مسجد جامع کبیر جدید‌تر است، را باستانی می‌ داند.

وضع طاق بندی‌ ها و سردر مناره‌ ها طوری است که معرف نوعی مخصوص از معماری شهر تاریخی یزد به شمار می‌رود و به همین جهت نامش از تاریخ ۱۱ دی ۱۳۳۰ با شماره ۳۸۳ در فهرست آثار تاریخی و ملی قرار دارد. تصویر این تکیه در کتاب‌ های مختلفی که از طرف دانشمندان و باستان شناسان خارجی درباره ایران نوشته شده است درج شده و به عنوان معرف و مظهر یزد تشخیص داده شده است.

نخل تاریخی امیرچخماق

یکی از دیدنی ترین جلوه های میدان امیرچخماق وجود یک نخل بزرگ در شرق آن است که به نخل حیدری‌ها شهرت دارد و به گفته‌ی عبدالحسین آیتی (ادیب و شاعر و نویسنده معاصر) پیشینه‌ی آن به ۴۵۰ سال پیش و دوره صفوی باز می گردد و از سال ۱۲۲۹ هجری قمری در این مکان بوده است. برخی این نخل را قدیمی ترین نخل می دانند و برخی دیگر نخل های دیگری را به عنوان قدیمی ترین نخل معرفی می کنند.

نخل، تابوت چوبی عظیمی است که در مراسمی با نام نخل گردانی توسط مردم حمل می شود و نمادی از مراسم سوگواری محرم می باشد. در دهه ی اول این ماه، تابوت پوشیده شده با پارچه‌های مشکی و سبز، توسط عزاداران حمل می گردد و در بقیه روزهای سال در حسینیه‌ها و مساجد نگهداری می‌شود.

ایرج افشار تاریخ وقف پوشش سیاه نخل امیرچخماق را که بر رویش علامت شیر و خورشید قرار دارد، رجب ۱۲۲۹ هجری قمری (تیر ۱۱۹۳) و برابر با ۲۰۰ سال قبل عنوان کرده است.

ابعاد نخل میدان امیرچخماق ۸/۵× ۸/۵× ۸/۵ متر است و به عنوان یکی از بزرگ ترین نخل های موجود در استان یزد به شمار می رود. این نخل از مجموعه مشبکی از چوب های تراشیده شده با گره چینی ها و تیرهای بزرگ تشکیل شده و شمای کلی آن به شکل درخت سرو (نماد آزادگی) می باشد.

آب انبارهای میدان امیرچخماق

یکی دیگر از بخش های مجموعه امیرچخماق، آب انبارهای آن است که تعداد آنها به ۳ عدد می رسیده اما یکی از آنها به نام آب انبار میدان از بین رفته و امروزه تنها دو اثر از آب انبارها به عنوان بنای تاریخی باقی مانده است. این آب انبار ها تا حدود ۴۰ سال پیش همچنان مورد استفاده عموم مردم بوده و با ورود شبکه آب لوله‌کشی به شهرها، به فراموشی سپرده شده‌اند و دیگر کاربری گذشته را ندارند. آب انبار میدان که به دستور امیر چخماق همراه با مسجد با شکوه امیر چخماق در ضلع غربی میدان ساخته شده، در زمان احداث خیابان تخریب گردیده و دیگر اثری از آن دیده نمی شود. آب انبارهای به جا مانده در میدان امیرچخماق عبارتند از:

آب انبار پنج بادگیر ( ستی فاطمه): این آب انبار در ضلع شمالی میدان و در در کوچه شیخ اسداله قرار دارد و در دوره صفوی به دستور ستی فاطمه خاتون،همسر امیر جلال الدین چخماق شامی (حاکم وقت یزد)، برای استفاده ی مردم احداث شده است.

در گذشته این آب انبار دارای دو ورودی بوده که ورودی واقع در میدان آن تخریب شده و ورودی دیگر آن به عرض سه متر، در کوچه مجاور قرار دارد. دو سکوی نیم متری در دو سوی ورودی آب انبار به چشم می خورد و پس از طی یک پله بدون سقف، سقف آب انبار آغاز می گردد. تعداد کل پله های آب انبار شصت و چهار عدد است و پس از طی چهل پله محوطه ای به ابعاد ۳*۲ متر دیده می شود که در دو سوی آن، دو غرفه به ابعاد ۵/۱*۵/۱ متر قرار دارند. پنج بادگیر خشتی بر فراز این بنا ساخته شده و یک مخزن بزرگ نیز برای آن تعبیه گردیده است. گنبد آن به صورت تخم مرغی است و نمای خارجی آن پوشیده از آجر می باشد.

در حال حاضر این بنا به عنوان زورخانه مورد بهره برداری قرار گرفته و آرامگاه ستی فاطمه نیز در مقابل آن قرار دارد.

آب انبار تکیه یا حاجی قنبر: این آب انبار در حدفاصل تکیه و بازار حاجی قنبر قرار دارد که در کنار بازارچه با موافقت امیر چخماق و به دستور و هزینه ی نظام الدین حاجی قنبر جهانشاهی همزمان با بازار احداث شده و امروزه بخشی از موزه ی آب یزد را تشکیل می دهد.

این آب انبار یک ورودی دارد که در دومین صفه تکیه ی امیر چخماق واقع شده و با ٥٢ پلکان به پاشیر آب انبار و محل برداشت آب می رسد.سه ویژگی انحصاری در این آب انبار وجود دارد که هوش و نکته سنجی معماران ره به نمایش می گذارد:

۱- تمام آب انبار در درون زمین قرار دارد و حتی گنبد بالایی آن به گونه ای است که تهویه ی هوا هم در دل زمین واقع شده و تیزه گنبد در سطح زمین دیده می شود.

۲- بادگیرهای بنا در بدنه ی دیوار بازارچه حاجی قنبر جایگذاری شده اند و بسیار متفاوت از بادگیرهای سایر آب انبارهای یزد به نطر می رسند.

۳- در بیشتر آب انبارها، پلکان به صورت عمودی ساخته شده و به وسط خزینه می رسد اما در آب انبار تکیه، پلکان در کنار خزینه واقع شده است. احتمالا دلیل این کار این بوده که برای اتصال پلکان به وسط خزینه باید دقیقا زیر مناره ها خالی می کردند که این مساله آسیب شدیدی به استقامت مناره ها می زد و آنها را با خطر فروریختن مواجه می ساخت.

چهار بادگیر بر فراز این آب انبار بوده که یکی از آنها از بین رفته است. سه بادگیر دیگر در بدنه ی دیوار بازارچه قرار دارند و بلندی ساقه آنها به ٥/١ متر بالاتر از پشت بام بازارچه می رسد. این سه بادگیر به همت موزه ی آب یزد، به شکل سنتی و اصلی خود بازسازی شده اند تا به زیبایی سابق خود بازگردند.

در بالای مخزن آب انبار، چهار دریچه دیده می شود که مربوط به چهار بادگیر هستند و یکی از آنها به اتاقک لجن کش راه پیدا می کند. بالای این دریچه قرقرهایی از جنس چوب وجود دارد تا در هنگام شست و شو و تمیز کردن، مواد ته نشین شده در کف مخزن از طریق دلو یا سطل آبکشی و طناب به محل اتاقک لجن کش انتقال یابد و سپس به محوطه ی بیرون منتقل گردد.

خزینه ی آب انبار تکیه در عمق ١٤ متری حفر شده و سقف آن همسطح کف بازارچه است. قطر و ارتفاع این خزینه ٩ متر می باشد و بقیه ی ارتفاع آن برای تهویه ی آب و فضای عبور هوا در نظر گرفته شده است.

نام این اثر از تاریخ ۱۴ اسفند ۱۳۸۵ با شماره ثبت ۱۷۸۹۴ در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد.

جاذبه توریستی استان یزد میدان امیرچخماق

نظرات کاربران (0)

دیدگاه ها بسته شده اند.